Смртта на Ратко Младиќ повторно ги отвори најтешките страници од распадот на Југославија. Поранешниот командант на Војската на Република Српска почина во Хаг додека издржуваше доживотна казна за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства. Само една недела претходно, според српски медиуми, претседателот Александар Вучиќ побарал да му биде дозволено последните денови да ги помине во болница во Србија, но барањето било одбиено.
Младиќ беше една од централните воени фигури во војната во Босна и Херцеговина од 1992 до 1995 година. Во 2017 година Хашкиот трибунал го осуди на доживотен затвор, а пресудата беше правосилно потврдена во 2021 година. Судот утврди негова одговорност за геноцидот во Сребреница, кампањата на снајперски и артилериски напади врз Сараево, прогон, убиства, депортации и присилно преместување на несрпското население, како и за земање припадници на ОН како заложници.
Најтешкото злосторство со кое е поврзано неговото име е Сребреница. Во јули 1995 година, по падот на енклавата која Обединетите нации ја прогласија за „безбедна зона“, силите на босанските Срби убија повеќе од 8.000 бошњачки мажи и момчиња. Меѓународната комисија за исчезнати лица досега идентификувала повеќе од 7.000 жртви, а проценките се дека вкупниот број убиени е нешто над 8.000. Телата на дел од жртвите биле преместувани од примарни во секундарни масовни гробници, поради што останките на едно лице понекогаш биле пронаоѓани на повеќе различни локации.
Меѓународните судови утврдија дека злосторството во Сребреница претставува геноцид.
Младиќ беше осуден и за кампањата на терор врз цивилното население на Сараево. Градот беше под опсада речиси четири години, а во снајперските и артилериските напади загинаа повеќе од 10.000 луѓе. Цивили биле погодени додека оделе по улица, барале вода, собирале дрва или купувале храна. Еден од најпознатите напади беше гранатирањето на пазарот Маркале во февруари 1994 година, кога загинаа 68 лица, а повеќе од 140 беа повредени.
Но Сребреница и Сараево се само дел од човечката цена на босанската војна. Според проценките на Обединетите нации, во Босна и Херцеговина од 1992 до 1995 година биле убиени повеќе од 100.000 луѓе, а околу два милиона биле принудени да ги напуштат своите домови. Тоа значи дека речиси половина од предвоеното население било раселено.
Една од најдеталните бази, „Босанската книга на мртвите“, документира повеќе од 97.000 лица со име и презиме, додека уште неколку илјади случаи останале непотврдени во моментот кога истражувањето било објавено. Токму затоа во различни извори може да се сретнат бројки од околу 97.000 до нешто над 100.000 жртви.
Ако сликата се прошири на целиот простор на поранешна Југославија, човечкиот биланс е уште поголем. Регионалните истражувачки организации проценуваат дека во војните поврзани со распадот на Југославија од 1991 до 2001 година животот го загубиле или исчезнале најмалку околу 130.000 луѓе. Во оваа бројка влегуваат војните во Хрватска, Босна и Херцеговина и Косово, како и жртвите од пократките конфликти во Словенија и Македонија.
Само во војната во Хрватска различни истражувања даваат бројки од околу 18.000 до над 20.000 загинати и исчезнати. За конфликтот во Косово се документирани повеќе од 13.000 убиени или исчезнати лица поврзани со војната, од различни етнички заедници.
Разликите во бројките произлегуваат од различните методологии – дали се бројат само потврдени смртни случаи, дали се вклучуваат исчезнатите и кој временски период се опфаќа. Но истражувачките организации се согласуваат дека војните при распадот на Југославија однесоа најмалку околу 130.000 животи.
Младиќ беше обвинет од Хашкиот трибунал уште во 1995 година, но остана во бегство речиси 16 години. Српските власти го уапсија на 26 мај 2011 година, по што беше префрлен во Хаг. Во ноември 2017 година беше осуден на доживотен затвор и прогласен за виновен по 10 од 11 точки од обвинението. Меѓу другото, беше осуден за геноцид во Сребреница, прогон, истребување, убиства, депортација, присилно преместување, терор и незаконски напади врз цивили.
Не беше осуден за обвинението за геноцид во неколку други босански општини во 1992 година, дел од пресудата кој остана непроменет и по жалбената постапка.
И повеќе од три децении по војната, Младиќ останува фигура околу која регионот е длабоко поделен. За преживеаните од Сребреница и семејствата на жртвите, неговата доживотна пресуда беше потврда дека злосторствата биле докажани пред меѓународен суд. Од друга страна, дел од политичарите во Србија и Република Српска и натаму го претставуваат како човек кој го бранел српскиот народ и го оспоруваат начинот на кој бил третиран во Хаг.
Токму тоа е можеби и најважното прашање што останува по неговата смрт. Правната постапка против него е завршена и пресудата е конечна, но политичката и општествената битка околу толкувањето на војните од деведесеттите не е.
Три децении подоцна, бројките остануваат огромни – повеќе од 8.000 убиени во Сребреница, повеќе од 10.000 загинати во опсадата на Сараево, над 100.000 жртви во Босна и најмалку околу 130.000 загинати и исчезнати во војните на просторот на поранешна Југославија.
Смртта на еден од најпознатите осудени воени команданти ја затвора неговата лична приказна, но не и приказната за жртвите, масовните гробници, исчезнатите и длабоките поделби што во регионот останаа и повеќе од 30 години по завршувањето на војните.