Западнонилската треска во Македонија конечно покажува знаци на смирување, но бројките од ова лето се без преседан. Здравствените власти велат дека пикот бил достигнат во 33. недела од годината, кога биле регистрирани 11 нови случаи, а во 34. недела веќе се бележи намалување. Сепак, само годинава во земјава се потврдени 50 случаи, уште три се сомнителни, а пет лица починаа. Шест пациенти се на интензивно лекување.
Колку е невообичаена оваа сезона најдобро покажува споредбата со минатото. Според Институтот за јавно здравје, од првиот регистриран случај во 2011 година до крајот на 2025 година во Македонија имало вкупно само 54 лабораториски потврдени случаи и пет смртни случаи. Тоа значи дека за само неколку месеци во 2026 година земјата речиси го достигна бројот на заразени регистриран во претходните 15 години заедно.
Од осум случаи на крајот на јули до 50 за помалку од еден месец
Растот особено се забрза во август.
На 27 јули ИЈЗ евидентираше осум случаи. На 12 август бројката веќе беше 26, на 17 август беа пријавени 35, на 24 август имаше 44 потврдени, а само еден ден подоцна шест нови случаи ја кренаа бројката на 50.
Според здравствените власти, најсилниот неделен бран бил во 33. недела со 11 случаи. Сега во 34. недела бројот се намалува, што дава надеж дека сезонскиот пик е поминат. Сепак, ECDC предупредува дека во Европа преносот на западнонилскиот вирус вообичаено е најинтензивен во август и почетокот на септември, па сезоната сè уште не е завршена.
Македонија не е прва по број, но е многу високо по жител
Во апсолутни бројки најголем проблем во Европа годинава имаат поголемите земји.
Според ECDC, заклучно со 21 август во Европа биле пријавени 625 локално стекнати случаи. Италија имала 311, Грција 157, Шпанија 63, Македонија 37, Романија 28, Франција 17 и Србија шест.
Но, ваквата табела може да даде погрешна слика ако не се земе предвид бројот на жители. Македонија има проценети околу 1,82 милиони жители, па 37 локално стекнати случаи до 21 август значат повеќе од 20 случаи на милион жители.
За споредба, Италија со околу 59 милиони жители и 311 случаи имала нешто повеќе од пет случаи на милион, а Шпанија со околу 49 милиони жители и 63 случаи нешто повеќе од еден случај на милион.
Оттука, Македонија во однос на населението е меѓу најсилно погодените европски земји во тековната сезона.
Дополнително, ECDC за цела 2025 година кај нас регистрираше само два локално стекнати случаи.
Зошто годинава има толку многу случаи?
Една единствена причина засега не е утврдена. Но, има неколку фактори кои заедно можат да објаснат зошто оваа сезона е толку различна.
Првиот е времето. Светската здравствена организација предупредува дека високите температури и подолгите лета им даваат на комарците повеќе време за размножување и пренос на вирусот. Топлото и влажно време, пак, создава дополнителни места погодни за размножување.
Вирусот не се пренесува директно од човек на човек. Комарците од родот Culex се заразуваат најчесто преку птици, а потоа вирусот го пренесуваат на луѓето. Во Скопје веќе е потврдена и првата мртва птица позитивна на вирусот – гавран, што е дополнителен доказ дека вирусот циркулира во локалниот екосистем.
Скопско Поле има идеални услови за комарци
Најголем дел од македонските случаи се концентрирани во Скопскиот Регион.
Здравствените власти посочија две карактеристики на ризичните локации – застоена вода и висока концентрација на органска материја. Канали, необработени површини, места со отпад и води кои бавно течат создаваат погодни услови за развој на комарците.
Како проблематични подрачја беа посочени Драчево, Гази Баба и делови од Скопско Поле, а министерот за здравство Сашо Клековски ја спомена и реката Серава како следна локација на која треба да се насочи вниманието.
На 12 август беше прогласена епидемија во повеќе делови на Скопје, меѓу кои Кисела Вода, Аеродром, Бутел, Гази Баба, Илинден, Драчево, Идризово, Јурумлери и Трубарево.
Дали проблемот е во прскањето?
Не може директно да се заклучи дека големиот број случаи е последица на недоволно прскање, но годинашната епидемија отвори прашање дали досегашниот модел на борба против комарците е доволно ефикасен.
Според Клековски, во Скопје годинава биле направени 12 третмани – шест против возрасни комарци и шест против ларви. Но, здравствените власти сега најавуваат промена на пристапот.
Наместо доминантно воздушно прскање, во следните години фокусот треба постепено да се префрла кон таргетирано прскање од земја во конкретните жаришта.
Примерот со Драчево е особено интересен. По три вонредни третмани, според Клековски, од 9 август нема нови случаи од тоа подрачје. Во Гази Баба исто така се спроведуваат дополнителни третмани околу каналскиот систем.
Тоа не докажува само по себе дека прскањето е единствената причина за падот на бројките, но здравствените власти сметаат дека постои јасна временска поврзаност меѓу таргетираната интервенција и намалувањето на случаите во Драчево.
Бројката од 50 веројатно не го покажува вистинскиот број инфекции
И уште една работа е важна за разбирање на статистиката.
Огромното мнозинство луѓе кои ќе се заразат со западнонилски вирус воопшто немаат симптоми. Околу 20 проценти развиваат полесна форма со температура, а според СЗО само околу еден од 150 заразени развива тешка невроинвазивна болест, како менингитис или енцефалитис.
Во Македонија, пак, речиси сите регистрирани пациенти годинава се откриени токму поради тешка клиничка слика и болничко лекување. На 26 август Министерството соопшти дека од 53 потврдени и сомнителни пациенти, дури 52 биле со невроинвазивна форма.
Тоа значи дека официјалните 50 потврдени случаи не треба да се толкуваат како вкупен број луѓе кои биле заразени со вирусот. Реалниот број инфекции веројатно е значително повисок, бидејќи лицата без симптоми или со многу лесни симптоми најчесто воопшто не се тестираат.
Истото важи и при споредбата со други држави – бројот на откриени случаи зависи и од тоа колку активно се тестира и следи болеста.
Што се презема сега?
По растот на бројот на заболени, мерките се проширени на повеќе нивоа.
Освен редовната дезинсекција, се спроведуваат вонредни теренски прскања во жариштата, а Центарот за јавно здравје врши третман и во радиус од околу 200 метри околу местото на живеење на заболени лица.
Град Скопје во август спроведе дополнителни авионски и терестрични третмани против ларви и возрасни комарци.
Започна и надзор над птиците, преку Агенцијата за храна и ветеринарство, со цел тие да се користат како еден вид ран индикатор за тоа каде циркулира вирусот.
До граѓаните во погодените општини беа испратени околу 38.500 СМС-пораки со препораки за заштита од комарци.
Од денеска функционира и нова интерактивна платформа на која се прикажуваат случаите, ризичните подрачја, местата на прскање и потенцијалните легла на комарци. Досега се лоцирани 34 потенцијални легла во девет засегнати општини.
Некои општини преземаат и дополнителни локални мерки. Карпош, на пример, ги исклучи фонтаните во четири населби за да се намали можноста за создавање застоена вода.
Пикот можеби помина, ризикот не е завршен
Добрата вест е што по пикот од 11 нови случаи во една недела, здравствените власти веќе гледаат намалување.
Но, 2026 година веќе е убедливо најтешката сезона на западнонилска треска што Македонија ја регистрирала. За неколку месеци има речиси толку потврдени случаи колку што имала во сите 15 претходни години заедно.
Високите температури, локалните жаришта со застоена вода и органска материја, циркулацијата на вирусот меѓу птиците и комарците и потребата од попрецизна контрола на векторите се дел од објаснувањето.
А искуството од Драчево отвора и клучна дилема за следните сезони: дали наместо масовно и периодично прскање, борбата против западнонилскиот вирус ќе мора да се води постојано, локално и прецизно – директно таму каде што се размножуваат комарците.