Поголеми надоместоци за користење на минералните суровини, раскинати концесиски договори и засилен инспекциски надзор се дел од мерките со кои Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини најавува построга контрола врз рударскиот сектор.
Ефектите веќе се видливи во приходите од концесиите. Во 2025 година државата наплатила околу 1,22 милијарди денари, што е повеќе од двојно во споредба со 2024 година, кога приходите по оваа основа изнесувале околу 561,5 милиони денари. Зголемувањето изнесува над 660 милиони денари.
Една од главните промени е зголемувањето на концесиските надоместоци, кои од 1 јануари 2025 година се повисоки за одредени минерални суровини. Кај металичните минерали надоместокот е зголемен од 2 на 4 проценти, додека кај мермерот од 1 на 5 проценти.
Паралелно со повисоките надоместоци, Министерството презело активности и против концесионерите кои не ги исполнувале договорените обврски. Досега се евидентирани 53 раскинати концесиски договори, а во текот на 2026 година инспекцискиот надзор е кадровски зајакнат со уште тројца инспектори.
Од Министерството посочуваат дека концесионерите, покрај плаќањето на надоместоците, мора да ги исполнуваат и техничките стандарди, како и обврските за заштита на животната средина.
Во меѓувреме, донесена е и Стратегијата за геолошки истражувања и одржливо искористување на минералните суровини за периодот 2026–2046 година. Документот е подготвен со експертски придонес од МАНУ и содржи акциски план за периодот од 2026 до 2030 година, со кој се предвидува поврзување на развојот на рударството со заштитата на животната средина и социјалните интереси.
Министерството работи и на нови законски решенија за рударството и геологијата. Една од предложените измени се однесува на финансиските гаранции за управување со рударскиот отпад. Наместо сегашниот модел, во кој гаранцијата покрива околу една третина од проценетите трошоци, новото решение предвидува целосно, односно 100-процентно финансиско покритие. Целта е да се обезбедат средства за санација, рекултивација и обврските по затворањето на рудниците.
Во насока на поголема транспарентност, на веб-страницата на Министерството се објавени регистри на концесиски договори, одземени концесии, како и лиценци и овластувања поврзани со рударски и геолошки активности.
Од Министерството нагласуваат дека геолошките истражувања, концесијата, просторниот план и дозволата за експлоатација се различни правни постапки и дека внесувањето рударска намена во плански документ само по себе не значи одобрение за отворање рудник.
Притоа посочуваат дека секој проект мора да биде оценет и од аспект на влијанието врз водата, почвата, воздухот, здравјето на луѓето и земјоделството. Надзорот е поделен меѓу Државниот инспекторат за енергетика, рударство и минерални суровини и Државниот инспекторат за животна средина, секој во рамките на своите законски надлежности.
Министерството порачува дека одлуките за рударските проекти ќе се носат врз основа на законските прописи, стручните оценки и применливите европски стандарди, а не под притисок на инвеститори или политички субјекти. Воедно, наведува дека останува отворено за комуникација со локалните заедници, граѓаните и стручната јавност.