Дата-центрите стануваат една од највредните инфраструктури на новата дигитална економија. Вештачката интелигенција, cloud услугите, банкарството, е-трговијата, државните електронски услуги и практично секој посериозен дигитален систем зависат од нив. Но паралелно со милијардите што се инвестираат во нови центри, во светот расте и отпорот поради огромната потрошувачка на струја и вода, влијанието врз локалната инфраструктура и релативно малиот број трајни работни места.
И Македонија влегува во оваа дебата. Владата најавува развој на дата-центри и инвестиции во високи технологии, додека дел од јавноста и локалните заедници бараат одговор на едно едноставно прашање: колку ќе добиеме, а колку ќе нè чини?
Без дата-центри нема дигитална економија
Аргументот во корист на нивната изградба е силен. Светот произведува сè повеќе податоци, а развојот на генеративната вештачка интелигенција дополнително ја зголеми потребата од компјутерска моќ.
Глобалните инвестиции во дата-центри веќе се мерат во стотици милијарди долари годишно. Земјите што успеваат да привлечат вакви инвестиции добиваат нова телекомуникациска и енергетска инфраструктура, даночни приходи и можност околу центрите да се развиваат cloud, fintech, AI и други високотехнолошки компании.
За една држава постои и уште еден аргумент – дигиталниот суверенитет. Чувањето на чувствителни државни податоци во сопствена инфраструктура ја намалува зависноста од странски сервери и може значително да ја зголеми сајбер-безбедноста.
Токму поради тоа идејата за национален дата-центар, во кој би се консолидирале дел од системите на државните институции, има поинаква логика од изградбата на голем приватен комерцијален или AI центар.
Најголемата сметка е за струја
Главниот проблем е енергијата.
Дата-центрите во светот веќе трошат стотици терават-часови електрична енергија годишно, а Меѓународната агенција за енергија очекува нивната потрошувачка до крајот на деценијата речиси да се удвои.
За Македонија, која има релативно мал електроенергетски систем, ова прашање е особено важно.
Еден хипотетички голем дата-центар со моќност од 100 мегавати, доколку работи со просечно 90 проценти од капацитетот, би трошел околу 788 гигават-часови електрична енергија годишно.
Тоа е близу една десетина од сегашната годишна потрошувачка на електрична енергија на целата земја.
Ова не значи дека проектите што се разгледуваат во Македонија ќе имаат толкава моќност. Но токму затоа е клучно инвеститорите и државата однапред да ја објават бројката: колку мегавати ќе бара центарот?
Кој ќе ја плати новата инфраструктура?
Големиот потрошувач не бара само струја. За него може да бидат потребни нови трафостаници, далноводи, приклучоци и дополнителни производни капацитети.
Тука се поставува можеби најважното економско прашање: кој ќе ги финансира?
Ако инвеститорот изгради сопствени обновливи извори, батерии и ја плати потребната мрежна инфраструктура, придобивката за државата е една.
Ако дополнителните инвестиции во мрежата ги финансира државата или ако зголемената потрошувачка доведе до поголем увоз на електрична енергија, тогаш економската равенка е сосема поинаква.
Затоа не е доволно да се знае само вредноста на инвестицијата. Треба да се знае и цената што индиректно ќе ја плати системот за да ја прифати.
Водата – проблем, но не кај секој центар
Вториот најчест аргумент против дата-центрите е потрошувачката на вода за ладење.
Во светот веќе има случаи во кои локалните заедници се спротивставуваат на нови центри поради страв дека тие ќе користат огромни количества вода, особено во региони погодени од суши.
Но тука е важна технологијата.
Современите дата-центри можат да користат различни системи – од класично испарувачко ладење со значителна потрошувачка на вода, до затворени системи со течно или воздушно ладење кои ја намалуваат потрошувачката.
Оттука, прашањето за Македонија не треба да биде едноставно „дали дата-центарот троши вода“, туку: колку литри дневно ќе троши конкретниот центар, дали ќе користи вода за пиење, од кој извор ќе се снабдува и каков систем за ладење ќе има?
Милионски инвестиции, но колку работни места?
Дата-центрите се капитално интензивни објекти. Во нивната изградба може да бидат ангажирани стотици работници, но откако ќе почнат со работа, бројот на постојано вработени е многу помал.
Токму затоа во светот сè почесто се поставува прашањето дали локалните даночни олеснувања и инфраструктурни инвестиции се оправдани со бројот на работни места што остануваат по изградбата.
За секој проект во Македонија треба однапред да се знае: колку луѓе ќе работат во изградбата, колку ќе останат трајно вработени, какви плати ќе имаат и колку даноци годишно ќе остануваат во државата.
Без овие податоци фразата „нова инвестиција и нови работни места“ сама по себе не кажува многу.
Пехчево ја отвори дебатата за транспарентност
Темата особено се актуелизираше по иницијативата за дата-центар на подрачјето на Пехчево, каде локалните советници побараа повеќе информации за инвеститорот, потребите од струја и вода и економските придобивки.
Случајот покажа дека јавниот отпор не мора да значи отпор кон технологијата.
Кога станува збор за проект што може да биде голем потрошувач на природни и енергетски ресурси, локалната заедница логично бара да знае што точно се планира.
Дополнителни прашања отворија и законските промени со кои постапките за изградба на дата-центри се забрзуваат. Токму поради големината на ваквите инвестиции, дел од експертите сметаат дека забрзаната процедура треба да биде придружена со уште поголема транспарентност.
Македонија може да добие – но само со јасна математика
Македонија има аргументи да се обиде да привлече дата-центри. Географската положба, телекомуникациската инфраструктура, пониските оперативни трошоци и можноста за развој на обновливи извори можат да ја направат земјата интересна за инвеститорите.
Национален дата-центар за државните институции дополнително би можел да донесе подобра безбедност и централизирање на државните дигитални системи.
Но приватните hyperscale и AI центри мора да се оценуваат според конкретни бројки, а не само според вредноста на инвестицијата.
Пред да се даде зелено светло за голем проект, јавноста треба да знае најмалку пет работи: кој е инвеститорот, колкава ќе биде моќноста на центарот, колку струја и вода ќе троши, кој ќе ја плати дополнителната инфраструктура и колку трајни работни места и даночни приходи ќе останат во Македонија.
Затоа дилемата не е дали Македонија треба да биде „за“ или „против“ дата-центри.
Вистинското прашање е каков дата-центар се гради, под кои услови и дали економската корист за државата е поголема од ресурсите што ќе ги потроши.